Nowa odsłona programu „Czyste Powietrze” oferuje jasne zasady oraz nowe źródła finansowania
Robert Gajda, zastępca prezesa Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej wyjaśnia powody wstrzymania naboru do programu „Czyste Powietrze”, podsumowuje dotychczasową realizację programu, do którego wpłynęło ponad milion wniosków o dofinansowanie, a także zmianach przewidzianych w nowej wersji „Czystego powietrza”, który powraca 31 marca.
28 listopada 2024 roku został wstrzymany nabór wniosków o dofinansowanie w ramach programu priorytetowego „Czyste Powietrze”. Czym była podyktowana taka nagła decyzja?
Decyzja o wstrzymaniu przyjmowania nowych wniosków była podyktowana troską o interesy naszych beneficjentów i koniecznością przeprowadzenie głębokiej reformy programu – ukierunkowanej na osoby rzeczywiście ubogie oraz na poprawę efektywności energetycznej polskich domów. Wiąże się z tym ukrócenie nieuczciwych praktyk wykonawców. 28 listopada ubiegłego roku rozpoczęła się niezbędna przerwa w przyjmowaniu nowych wniosków, aby umożliwić przygotowanie dogłębnych zmian w programie. Nowa odsłona programu „Czyste Powietrze” zadebiutuje wiosną, oferując jasne zasady oraz nowe źródła finansowania. Przypominam, że cały czas trwa nabór wniosków w programie Czyste Powietrze dla powodzian.
Do jakich nadużyć dochodziło w ramach programu? Czy są jakieś przykłady, które pokazały powody zawieszenia przyjmowania nowych wniosków?
W ramach programu „Czyste Powietrze” najliczniejsze nadużycia zdarzały się w trzeciej grupie, w której 100 proc. dofinansowania jest przeznaczone dla najuboższych. Tymczasem z tych dotacji nie zawsze korzystały rzeczywiście ubogie osoby, np. jedna wzięła dofinansowania na kilka domów, których była współwłaścicielem. Ponadto, nieuczciwi wykonawcy zawyżali rachunki za usługi i materiały, co szczegółowo jest weryfikowane. Zdarzały się również przypadki wykonawców, którzy znikali z rynku po otrzymaniu zaliczki na swoje konta. W sprawie nadużyć NFOŚiGW złożył w grudniu ubiegłego roku wniosek do prokuratury dotyczący kilku firm.
Jakie były skutki dla beneficjentów, którzy doświadczyli nieprawidłowości w ramach programu?
Skutki dla beneficjentów są poważne. Nie zapominajmy o tym, że nieodpowiednio przeprowadzona inwestycja termomodernizacyjna może skutkować wyższymi rachunkami za ogrzewanie. Natomiast w przypadku wykrycia podczas kontroli nieprawidłowości konsekwencją jest zmniejszenie dotacji, a nawet wypowiedzenie umowy i konieczność zwrotu dofinansowania, na przykład, gdy brak jest likwidacji pozaklasowych źródeł ciepła.
Nowa wersja programu wprowadzi istotne zmiany, których celem jest większa ochrona beneficjentów oraz podniesienie efektywności wydawanych środków publicznych. Wprowadzimy maksymalne dotacje jednostkowe za poszczególne elementy inwestycji, będziemy wymagali uzyskania określonego standardu energetycznego w wyniku realizacji przedsięwzięcia oraz wprowadzimy obowiązek posiadania nieruchomości, co najmniej przez 3 lata przed wnioskowaniem o dotacje, z wyjątkami dotyczącymi np. spadków. Planowane jest także wprowadzenie ogólnopolskiego programu operatorów, którzy pomogą beneficjentowi przejść cały proces uzyskania dotacji.
Ilu beneficjentów skorzystało z programu „Czyste Powietrze” i jaką wysokość dotacji otrzymali na termomodernizację i likwidację „kopciuchów”?
Złożono ponad milion wniosków opiewających na 38 miliardów złotych dofinansowania. Według danych, jakie posiadamy z 7 lutego 2025 roku, podpisano 857 tys. umów na prawie 29 miliardów złotych.
Program jest realizowany wraz szesnastoma funduszami wojewódzkimi (WFOŚiGW) i gminami, które prowadzą w całej Polsce ponad 2 tysiące punktów konsultacyjno-informacyjnych dotyczących programu. NFOŚiGW prowadzi ranking najbardziej aktywnych gmin i samorządów, które najskuteczniej wspierają mieszkańców w pozyskiwaniu dofinansowania. Kto w ubiegłym roku zajmował najwyższe miejsca w tym zestawieniu?
Gminy są ważnym partnerem w programie „Czyste Powietrze”. NFOŚiGW od pięciu lat współpracuje z gminami, które otrzymują finansowanie na utworzenie i prowadzenie gminnych punktów konsultacyjno‐informacyjnych oraz wynagrodzenie za złożone wnioski. Z grona 2162 gmin, które przystąpiły na podstawie porozumienia do programu, w ubiegłym roku 657 gmin z najlepszymi wynikami w rankingu mogło otrzymać do 30 tys. zł dodatkowego wsparcia.
W skali kraju na podium w rankingu znalazły się: gmina Adamówka z Podkarpacia, miasto Kowal z województwa kujawsko-pomorskiego oraz gmina Górno z województwa świętokrzyskiego. Niezależnie od wyników rankingu, chcę podkreślić że wszystkie gminy wspierają swoich mieszkańców w pozyskiwaniu dofinansowania na wymianę „kopciuchów” i termomodernizację domów.
Jak plasuje się województwo śląskie pod względem liczby złożonych wniosków i poprawy jakości powietrza w regionie?
W województwie śląskim, na dzień 7 lutego 2025 roku, złożono ponad 142 tysiące wniosków, na kwotę przeszło 3,8 miliarda złotych. W zakresie poprawy jakości powietrza w regionie, jak również realizacji terenowych wskaźników programu, najszerszą wiedzę posiadają przedstawiciele WFOŚiGW.
Program „Czyste Powietrze” wróci w nowej odsłonie 31 marca. Jakie zmiany są planowane w tym programie?
Nowa wersja programu wprowadzi istotne zmiany, których celem jest większa ochrona beneficjentów oraz podniesienie efektywności wydawanych środków publicznych. Wprowadzimy maksymalne dotacje jednostkowe za poszczególne elementy inwestycji, będziemy wymagali uzyskania określonego standardu energetycznego w wyniku realizacji przedsięwzięcia oraz wprowadzimy obowiązek posiadania nieruchomości, co najmniej przez 3 lata przed wnioskowaniem o dotacje, z wyjątkami dotyczącymi np. spadków. Planowane jest także wprowadzenie ogólnopolskiego programu operatorów, którzy pomogą beneficjentowi przejść cały proces uzyskania dotacji.
Jednym z problemów jest bariera finansowa, która uniemożliwia skorzystanie z programu najuboższym. Czy istniejący mechanizm pozwola dotrzeć z dotacjami do szerszego grona osób?
Tak, program jest dostępny również dla osób najuboższych, a najwyższy poziom dofinansowania wynosi 100% kosztów kwalifikowanych. Reforma programu ma na celu uszczelnienie zasad w zakresie najwyższego poziomu dofinansowania oraz wprowadzenie systemu operatorów, którzy będą pomagać w pozyskiwaniu środków i w realizacji inwestycji. Pomoc ta skierowana będzie szczególnie do osób starszych i ubogich energetycznie, które często są wykluczone cyfrowo i narażone na nieuczciwe praktyki ze strony osób mających nieczyste intencje.
Na koniec chciałam zapytać, czy „Czyste Powietrze” będzie kontynuowane w dalszej perspektywie czasowej, czy zostały zabezpieczone środki na jego długofalowe działania?
Program wymaga ogromnych nakładów, które w przeszłości nie zostały zapewnione. W ubiegłym roku uruchomiliśmy środki z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO) oraz z programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko (FEnIKS). W ubiegłym roku przekazaliśmy do WFOŚiGW rekordowa kwotę 6,3 mld zł, w tym roku planujemy aż 8 mld zł.
Nowym źródłem finansowania programu „Czyste Powietrze” ma być Fundusz Modernizacyjny. W tej sprawie 18 lutego złożyliśmy wniosek do Europejskiego Banku Inwestycyjnego na przyznanie 10 mld zł finansowania.
Chcę podkreślić, że wypłata środków na konta WFOŚiGW przebiega bez zakłóceń, zgodnie ze zgłaszanym do NFOŚiGW przez poszczególne fundusze zapotrzebowaniem.
Rozmawiała Jaga Kolawa
Ranking najbardziej aktywnych gmin w województwie śląskim w programie „Czyste Powietrze”
Opatów
Wręczyca Wielka
Radlin
Blachownia
Bieruń
Piekary Śląskie
Krzepice
Goczałkowice-Zdrój
Panki
Kornowac
