31 lat działalności WFOŚiGW w Katowicach pokazało aktywne uczestnictwo tej instytucji w transformacji regionu w aspekcie środowiskowym. W jakiej kondycji znajduje się obecnie Fundusz?

Od wielu lat konsekwentnie realizujemy działania statutowe oraz programy ogólnokrajowe ukierunkowane na poprawę jakości środowiska województwa śląskiego. W swoich działaniach staramy się o jak najlepszą politykę finansową oraz wdrażanie jej w codziennym funkcjonowaniu Funduszu. Optymalizujemy wydatki i dbamy, by każda wydana złotówka przynosiła konkretne efekty dla środowiska.

19 września br. Fundusz organizuje konferencję pod nazwą „Unia Europejska dla środowiska”, na której zaprezentowane zostaną osiągnięcia ostatnich 20 lat pracy Funduszu i wykorzystania środków europejskich na terenie województwa śląskiego. Uważam, że dobrze spożytkowaliśmy okres transformacji i możliwości finansowe, jakie przyniosło nam 20-lecie w Unii. Przed nami nowe zadania, nowe środki do wykorzystania. Liczę, że Program „FEnIKS”, będzie dodatkowym atutem w walce o jak najlepszą jakość środowiska na terenie naszego regionu. 

Co będzie priorytetem w Pana działalności, na co będzie kładł Pan nacisk jako nowy szef Funduszu?

Fundusz od ponad 30 lat prowadzi działania statutowe, które wynikają z aktualizowanych corocznie priorytetów ujętych w „Liście przedsięwzięć priorytetowych planowanych do dofinansowania”. W najbliższym czasie większy nacisk położymy na współpracę z jednostkami samorządu terytorialnego oraz przedsiębiorstwami – bez względu na wielkość zatrudnienia. Budżety samorządów w ostatnich latach zostały mocno zubożone, co spowodowało, że pewne przedsięwzięcia, niegdyś tak proste i oczywiste, stają się niemal niewykonalne ze względu na brak środków finansowych w gminnych budżetach. Uważam, że jako instytucja prośrodowiskowa będziemy mogli przedstawić naszym potencjalnym beneficjentom bardziej atrakcyjną i korzystną ofertę dofinansowania zadań z zakresu ochrony środowiska. 

Największym programem jest „Czyste Powietrze”, skupiające się na wymianie starych i nieefektywnych źródeł ciepła. Na jakich zasadach obecnie funkcjonuje? 

Tygodniowo do Funduszu wpływa od 500 do 800 wniosków, a przed kwietniową rewizją programu zdarzało się i blisko 1000 wniosków. Od uruchomienia programu wpłynęło do Funduszu w Katowicach już ponad 126 tysięcy wniosków na kwotę ponad 3 mld zł, z czego wypłaciliśmy na rzecz naszych beneficjentów kwotę blisko 1,4 mld zł. Środki te pozwoliły na likwidację i wymianę ponad 103 tysięcy nieefektywnych źródeł ciepła. Dane te pokazują, jak bardzo program ten był i jest potrzebny w skali kraju i województwa śląskiego. Warto podkreślić, że to właśnie WFOŚiGW w Katowicach był prekursorem walki ze smogiem, kiedy to jeszcze nie było aż tak „modne”. Już w 2016 roku uruchomiony został program pilotażowy w znaczący sposób ograniczający niską emisję. W 2017 roku właśnie w Katowicach ruszył Program „SMOG STOP”, który również miał na celu wsparcie osób fizycznych w likwidacji „kopciuchów”. Nasze programy w sporej części były wzorem dla ogólnopolskiego programu „Czyste Powietrze”, który w chwili obecnej jest najważniejszym i największym krajowym programem wspierającym likwidację nieekologicznych źródeł ciepła w domach jednorodzinnych. Dzięki tym działaniom, konsekwentnie nasze województwo staje się bardziej przyjazne do życia, a dokuczający nam smog powoli znika z krajobrazu jesienno-zimowych miast, miasteczek i wsi. Oczywiście mamy jeszcze wiele do zrobienia w zakresie dbania o czyste powietrze, a sama wymiana źródeł ciepła, choć istotna, nie jest jedynym rozwiązaniem. 

Najważniejszym aspektem zmian jest możliwość wyboru źródeł ciepła znajdujących się i wpisanych na listę zielonych urządzeń i materiałów. Przypomnę, iż tymi źródłami są pompy ciepła, kotły zgazowujące drewno oraz kotły na pellet o podwyższonym standardzie, które będą akredytowane i zatwierdzone przez Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy. Ale to nie jedyne zmiany w ramach rewizji powyższego programu. Kolejnymi ważnymi zmianami z punktu widzenia beneficjenta są: pełnomocnictwo notarialne do składania wniosku o dofinansowanie w imieniu beneficjenta oraz możliwość otrzymania dofinansowania na kolejny budynek z zastrzeżeniem, że jeśli w pierwszym wniosku otrzyma się dofinansowanie w stopniu najwyższym, to w kolejnym wniosku na inny budynek będzie można uzyskać dofinansowanie w stopniu podstawowym.

Czy nie będzie problemów z finansowaniem programu?

Pragnę również uspokoić mieszkańców – beneficjentów. Wszystkie umowy podpisane z Funduszem w ramach niniejszego programu będą realizowane i zostaną wypłacone środki. Między innymi w tym celu, 16 kwietnia br., podpisałem umowę, która pozwala na finansowanie programu „Czyste Powietrze” ze środków programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko. Wartość umowy opiewa na kwotę 710 mln zł na lata 2024-2029. Wszystko to ma związek z aktualizacją programu, która weszła w życie już 22 kwietnia. 

Na pochwałę zasługują działania samorządowców w gminach, którzy w ramach „Czystego Powietrza” wykazują bardzo dużą aktywność. Liderem wśród śląskich gmin jest Rybnik, który złożył już 6481 wniosków. Dla przykładu podam pewne dane, obrazujące jak bardzo zmieniło się powietrze w Rybniku… W 2010 roku podczas badań zanieczyszczenia powietrza, wykazano, że aż przez 134 dni w roku stężenie pyłu zawieszonego PM10 przekraczało dozwolone normy, natomiast w takich samych badaniach przeprowadzonych w 2023 roku dni z przekroczeniem pyłowym stwierdzono już tylko 16. 

W kwietniu podpisana została umowa dotycząca wejścia programu do „FEnIKS-a” czyli Funduszy Europejskich na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko. Czy pieniądze z Krajowego Planu Odbudowy i perspektywy finansowej UE na lata 2021-27 zasilą również inne działania proekologiczne Funduszu?

Szesnaście wojewódzkich funduszy podpisało z Narodowym Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej umowy na objęcie Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze” dofinansowaniem unijnym w ramach Programu „FEnIKS”. Łączna kwota finansowania w skali kraju wynosi 6,4 mld zł, z czego śląski Fundusz otrzymał 710 mln na lata 2024-2029. Podczas ostatnich spotkań w Ministerstwie Klimatu i Środowiska, jak również w zapowiedziach Minister Pauliny Hennig-Kloski, środki są zabezpieczone i każdy beneficjent, który złoży wniosek o płatność i prawidłowo go rozliczy, otrzyma pieniądze. 

W chwili obecnej, razem z NFOŚiGW i innymi Funduszami, jesteśmy już również na końcowym etapie zmierzającym do zawarcia Umowy o dofinansowanie Projektu Doradztwa Energetycznego 2.0 w ramach „FEnIKS” i cieszy nas bardzo, że ten kluczowy projekt będzie nadal realizowany. Co więcej, przedsięwzięcie to obejmie szerszy zakres i oprócz efektywności energetycznej, nasi doradcy podpowiedzą i pomogą mieszkańcom także w kwestii ochrony klimatu i gospodarki w obiegu zamkniętym.

Pozostając przy tematyce unijnej… Jubileusz 20-lecia Polski w strukturach UE to czas podsumowań także dla WFOŚiGW?

Jak najbardziej, Fundusz był i jest jednym z podmiotów, który wykorzystywał środki unijne w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko perspektywie na lata 2007-2013 oraz perspektywie 2014-2020. Dla przykładu, w tej ostatniej WFOŚiGW w Katowicach pełnił funkcję Instytucji Wdrażającej w ramach 1.7 „Kompleksowa likwidacja niskiej emisji na terenie województwa śląskiego” Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na lata 2014 -2020.  To obecnie aż 193 funkcjonujące umowy. Dotychczas wypłaciliśmy już prawie 577 mln zł, a to jeszcze nie koniec. Ponadto nasz Zespół Doradców Energetycznych bierze udział w Projekcie pn. „Ogólnopolski system wsparcia doradczego dla sektora publicznego, mieszkaniowego oraz przedsiębiorców w zakresie efektywności energetycznej oraz OZE” finansowanego ze środków POIiŚ. Ich działalność odbiła się szerokim echem w całym regionie. Łącznie prawie 20 tys. osób brało udział w działaniach informacyjno – promocyjnych oraz edukacyjnych prowadzonych przez Doradców, w tym m.in. 215 energetyków gminnych oraz ekodoradców. Doradcy Energetyczni udzielili ponad 6 tys. konsultacji i 4️44 tys. porad.

Co ważne działania doradztwa energetycznego nie zakończyły się wraz z poprzednią perspektywą UE, będą kontynuowane w ramach FEnIKSa, a nawet zostaną rozszerzone o ochronę klimatu. 

Jestem przekonany, że działalność Funduszu wpisała się w tworzoną historię 20 lat Polski w Unii Europejskiej. Warto podkreślić, że Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej to unikatowa na skalę europejską instytucja zarządzająca oraz kreująca politykę prośrodowiskową w naszym kraju. Wiele razy mieliśmy możliwość dzielenia się naszymi doświadczeniami z innymi państwami członkowskimi Unii. 

WFOŚiGW w Katowicach wspiera działania związane z edukacją ekologiczną dzieci i młodzieży, m.in. organizację warsztatów, konkursów, wspieranie ośrodków realizujących programy dla dzieci. Rozstrzygnięto właśnie 10. Edycję konkursu „Zielona Pracownia”. Jak Pan ocenia efekty takiej aktywności Funduszu?

Fundusz bardzo mocno stawia na edukację ekologiczną młodego pokolenia. Przykładem jest program „Zielona Pracownia”. W dziewięciu edycjach konkursu dofinansowaliśmy 609 projektów na łączną kwotę 26 mln zł. Na początku czerwca tego roku odbyła się 10. jubileuszowa edycja, w ramach której powstanie kolejnych 70 nowych, nowoczesnych i profesjonalnych szkolnych pracowni. Łączna kwota tegorocznego dofinansowania wyniosła prawie 3,5 mln zł. 

Dodatkowo, uruchomiliśmy program pod nazwą „Ekopracownia pod chmurką”, który również cieszy się dużym zainteresowaniem. Inwestycja w edukację dzieci i młodzieży, podniesienie ich wiedzy na temat ochrony środowiska i działań prośrodowiskowych to bardzo istotna sprawa. Nie ukrywajmy, jest to inwestycja w naszą przyszłość. Każda działalność Funduszu w zakresie edukacji najmłodszych jest postrzegana bardzo pozytywnie i liczę na jej dalszy rozwój. Wraz z naszymi partnerami organizujemy warsztaty i konferencje o tematyce prośrodowiskowej, skierowane nie tylko do młodzieży, ale również do dorosłego odbiorcy. Warto pamiętać, że edukacja, szczególnie ta ekologiczna, ważna jest na każdym etapie życia, dlatego też od początku swojej działalności Fundusz nagradza społeczników, stowarzyszenia, gminy i firmy za działalność na rzecz ochrony środowiska w ramach „Zielonych Czeków” – prestiżowej nagrody WFOŚiGW w Katowicach przyznawanej w okazji Dnia Ziemi. 

Jest Pan mieszkańcem Jeleśni, działaczem społecznym w powiacie żywieckim. Obszary wiejskie są bliskie Pana sercu. Czy przełoży się to w jakiś sposób na Pana pracę w Funduszu?

Na terenie Żywiecczyzny istnieje duży problem związany z roślinami inwazyjnymi, na przykład z barszczem Sosnowskiego. Fundusz oferuje samorządom dofinansowanie do jego eliminacji. Ostatnio Wojewódzki Fundusz udzielił pożyczki Miejskiemu Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji w Żywcu na rozbudowę oraz modernizację oczyszczalni ścieków w Żywcu. Udzielone wsparcie, w formie pożyczki, wynosi 17 mln 160 tys. zł, a wkład własny przedsiębiorstwa oscyluje w kwocie 2 mln 200 tys. zł. Uważam, że na Żywiecczyźnie warto wspierać również stowarzyszenia działające w branży pszczelarskiej poprzez zakładanie pasiek ekologicznych czy nasadzeń roślin miododajnych. Od momentu rozpoczęcia pracy w Funduszu aktywnie współpracuję z włodarzami gmin, miast, powiatów i województwa. Jesteśmy na etapie tworzenia rozwiązań statutowych, w ramach których będą odbywały się konsultacje, aby jak najtrafniej określić potrzeby samorządów oraz przedsiębiorców naszego województwa. 

Bez wątpienia miejsce z którego się wywodzę miało i ma bardzo duży wpływ na moje postrzegania ochrony środowiska, problemów środowiskowych i wielu koniecznych zadań do wykonania z tym związanych, jednak nasz region jest bardzo zróżnicowany i problemy środowiskowe, z którymi boryka się południe województwa śląskiego nijak się mają do tych w północnej części, czy też centralnej, gdzie dominuje aglomeracja i skupiska dużych ośrodków miejskich. W tym miejscu chciałbym podkreślić, iż będę się wsłuchiwał we wszystkie problemy związane z tematyką środowiskową z całego województwa śląskiego i starał się je rozwiązywać w jak najszerszym zakresie. Obecnie jesteśmy na etapie tworzenia nowej strategii działania WFOŚiGW w Katowicach na lata 2025-2028, gdzie do konsultacji zaprosimy wszystkie osoby, organizacje, samorządy i instytucje, aby w jak najlepszym stopniu przygotować kierunki działań naszego Funduszu, by efektywność wsparcia ze środków WFOŚiGW w Katowicach została wykorzystana w jak największym stopniu. Dla mnie, osobiście, najważniejsze jest to, aby działania i wsparcie Funduszu ukierunkować w taką stronę, aby przyniosło jak najlepsze efekty ekologiczne i środowiskowe dla całego regionu.

Wspólnie jesteśmy w stanie zrobić bardzo dużo, sami nie zdziałamy nic, dlatego moja misja ukierunkowana będzie na współpracę ze wszystkim osobami, organizacjami czy też instytucjami stawiającymi na poprawę środowiska na terenie naszego pięknego regionu, jakim jest województwo śląskie.

Rozmawiała Jaga Kolawa